RestART

Atelier voor conservatie en restauratie van kunstwerken

RestART is een multidisciplinair atelier van professionele conservators-restaurateurs met een universitaire opleiding, gespecialiseerd in de verschillende aspecten van restauratie.

We verbeteren de esthetische en historische integriteit en kwaliteit van voorwerpen, maken deze opnieuw bruikbaar en garanderen de bewaring ervan voor de huidige en toekomstige generaties.

Disciplines Het atelier

Disciplines

Het atelier biedt professionele oplossingen op maat voor de conservatie van kunstwerken volgens de internationale deontologische regels van het beroep.

  • Schilderen op ezel

  • Iconen

  • Vergulding op oude en nieuwe wijze

  • Muurdecoratie

  • Keramiek en glas

  • Stenen

  • Grafische kunst en boeken

  • Technologische studies

De materialen waaruit een schilderij is samengesteld, raken in de loop der tijd op een natuurlijke manier, per ongeluk of door het gebruik beschadigd. De restaurateur stelt eerst een diagnose en bepaalt daarna de geschikte behandeling, net als een dokter bij zijn patiënten doet. De meest voorkomende kwalen zijn aantastingen aan de drager, veroorzaakt door micro-organismen of houtetende insecten, gebreken aan de verflaag en oxidatie van het vernis.

Voor een goede uitvoering is het ook essentieel dat de restaurateur zich in de materie van het werk verdiept: begrijpen hoe de kunstenaar de verschillende verflagen heeft aangebracht, met welk type penselen, welk medium ... Al even belangrijk is de periode waarin het werk werd gemaakt, en dus de stijl en techniek die misschien ook werd gebruikt door andere kunstenaars uit diezelfde periode en waarop de kunstenaar zich heeft geïnspireerd.

De verschillende interventies (op diverse dragers):

  • evaluatie van de toestand
  • preventieve en curatieve conservatie
  • conservatie- en restauratiewerken op basis van moderne restauratietechnieken (solventgels, harszepen, bufferoplossingen enz.)

Religieus voorwerp of kunstwerk? Dat is de vraag. Iconen zijn in de eerste plaats heilige voorwerpen met een spirituele waarde. Ze zijn bedoeld voor de liturgie en een uitdrukking van het geloof en de aanwezigheid van God. Oorspronkelijk werden ze helemaal niet beschouwd als een louter artistiek object, maar de westerse belangstelling voor de icoonkunst blijft vandaag groeien. Iconen worden vooral als kunstwerk gewaardeerd.

Maar hoewel de iconen in de loop der tijd tot museumstukken zijn geëvolueerd, houden ze ondanks alles hun oorspronkelijke status: die van religieus voorwerp. Deze dubbelzinnigheid heeft een grote invloed op de benadering van kunstwerken door de conservator-restaurateur. De restauratie van dergelijke objecten werpt dan ook een reeks ethische problemen op.

De verschillende interventies (op diverse dragers):

  • evaluatie van de toestand
  • preventieve en curatieve conservatie
  • conservatie- en restauratiewerken op basis van moderne restauratietechnieken (solventgels, harszepen, bufferoplossingen enz.)

Kaders worden op heel uiteenlopende manieren vervaardigd, en kunnen onder meer van goud, zilver of koper zijn. Het onderwerp van het werk staat uiteraard centraal, maar ook het kader is een volwaardig kunstvoorwerp op zich en verdient bijzondere aandacht.

Het kader kan verschillende gebreken vertonen, zowel op het niveau van de drager en dus van de assemblage zelf, als van de eerste grondverf. Het lijstwerk en de versiering zijn de voornaamste elementen van het kader die de sporen van de tijd vertonen.

Deze beschadigingen zijn te wijten aan natuurlijke invloeden van de tijd, aan ongevallen of aan de aanpassing van de afmetingen van het kader. Na een evaluatie van de toestand zoeken we voor elk geval de meest aangewezen behandeling om het stuk onder ideale omstandigheden en met de gepaste materialen te behandelen. Er bestaan twee verguldingsmethodes: de oude techniek en de mixtiontechniek. 

De oude techniek, die al eeuwen meegaat, wordt vandaag nog altijd toegepast. De recepten zijn in de loop der tijd niet veranderd. Ze verzekeren het voortbestaan van het kunstwerk. Nog altijd worden dezelfde materialen op basis van natuurlijke grondstoffen gebruikt. De oude techniek is geschikt voor voorwerpen die binnen worden geplaatst, terwijl de mixtiontechniek de voorkeur geniet voor elementen in de open lucht (maar ook binnen), zoals dragers van hout, steen, metaal enz., met bijzondere aandacht voor de architectuur van de gebouwen.

Voor de vergulding van hout vertonen de opeenvolgende stappen in de restauratie en de uitvoering van nieuwe vergulding volgens de oude techniek veel gelijkenissen.

De verschillende interventies:

  • Behandeling van de houten, stenen of metalen drager
  • Voorbereiding van de drager met lijmverbindingen van dierlijke lijm
  • Voorbereiding van de drager met grondverf
  • Schuren van het materiaal
  • Aanbrengen van bladmetaal
  • Bruinering met agaatsteen: dit is de laatste stap om het goud op de drager te fixeren en de materie te doen glanzen.

Muur- en vloerdecoratiewerken zijn ongeacht de gebruikte techniek (geschilderd, uit pleister of mozaïek) vaak heel complex. Ze bestaan uit meerdere lagen: de muur of de vloer zelf, verschillende cementlagen en de verf, de steentjes of de pleister.

Elke laag heeft een eigen rol in de staat van het werk. Wanneer zich problemen voordoen aan de oppervlakte, moet de restaurateur ze dan ook allemaal controleren om te weten waar de oorzaak juist zit en het probleem met een specifieke behandeling op te lossen.

Daarna kan de restaurateur maatregelen voorstellen om de conservatie van het werk in de toekomst te verzekeren. Soms betekent dit inspelen op omgevingsfactoren (vochtigheidsgraad, temperatuur), soms worden producten op de oppervlakte aangebracht.

De verschillende interventies

  • Evaluatie van de toestand
  • Fotografische documentatie
  • Preventieve en curatieve conservatie
  • Conservatiebehandelingen (consolidatie van de oppervlakte, reiniging, bescherming)
  • Voorstel van conservatieoplossingen op lange termijn

"De onlosmakelijke band tussen de restauratie en het kunstwerk ... is het werk dat de restauratie bepaalt, en niet andersom." C. Brandi, Théorie de la restauration, Monum, Editions Patrimoine, p. 29.

Bij elke conservatie- of restauratiebehandeling moet rekening worden gehouden met enkele parameters, eigen aan het betreffende artefact (i.e. elk voorwerp, door mensenhand gemaakt), zoals het materiaal, het vroegere gebruik en de verwering in de loop van de tijd. Het voorwerp moet ook in zijn historische en esthetische context worden gesitueerd.

Zodra we een stuk in ons atelier ontvangen, analyseren we al deze elementen om de beste behandeling te kunnen voorstellen. We willen in de eerste plaats de integriteit van het voorwerp conserveren. De interventie wordt dus tot een minimum beperkt, en dankzij de keuze van de producten zijn de processen altijd omkeerbaar.

Materialen

Keramiek, glas, steenmaterialen en gips bestaan in essentie allemaal uit mineralen.

Deze mineralen hebben:

  • heel bijzondere fysisch-chemische eigenschappen: ze zijn tegelijk stevig (door hun hardheid) en kwetsbaar (mogelijkheid van barsten of breken);
  • heel diverse optische eigenschappen, zoals hun textuur, kleuren, schittering, (on)doorzichtigheid, glans of matheid.

Afhankelijk van de moleculaire verbindingen die de verschillende mineralen kenmerken, hebben ze een variabele dichtheid, van poreus tot verglaasd.

Uitvoering:

  • De kunstenaar kiest de gewenste grondstoffen op basis van hun bijzondere eigenschappen om een voorwerp, beeld of vaas met nuttige, esthetische of ceremoniële doeleinden te creëren.
  • Steen wordt gehouwen of geslepen.
  • Klei en kiezelaarde worden geboetseerd, gemodelleerd en geblazen en chemisch getransformeerd tijdens het bakken.
  • Gips wordt gemodelleerd of geboetseerd.

Veranderingen:

In de loop der tijd ondergaat het artefact veranderingen. Deze kunnen:

  • de materie sublimeren bij de verschijning van een grondlaag;
  • structureel zijn (in dit geval is een conservatiebehandeling nodig);
  • esthetisch zijn (waardoor een behandeling nodig is om de begrijpelijkheid te verbeteren).

Elk type steen is verschillend en heeft zijn eigen kenmerken (chemische samenstelling, mineralogische samenstelling, structuur), die de restaurateur goed moet kennen om efficiënt te kunnen werken. Bovendien vertoont stenen beeldhouwwerk vaak polychromieën, die moeten worden bewaard en geconserveerd om het oorspronkelijke uitzicht, zoals bedoeld door de kunstenaar, te behouden. Beeldhouwwerken brengen een nog grotere uitdaging met zich mee: de restaurateur moet niet enkel een behandeling voorstellen, maar ook oplossingen bedenken die de conservatie van de werken in de toekomst mogelijk maken.

De verschillende interventies:

  • Evaluatie van de toestand,
  • Fotografische documentatie,
  • Preventieve en curatieve conservatie,
  • Conservatiebehandelingen (consolidatie van de oppervlakte, reiniging),
  • Voorstel van conservatieoplossingen op lange termijn.

Het schrift bestaat al veel langer dan het boek, maar het is veruit in boekvorm dat de meeste geschriften uit het verleden vandaag nog bestaan. Het boek is in wezen een complex en cultureel voorwerp om kennis, een ideologie of een gedachte over te dragen. Het dient ter bescherming en bewaring van zijn kostbare inhoud.

In het Westen is de aard van de materialen waaruit een boek bestaat, sterk geëvolueerd. De buitenkant is gemaakt van dikke, houten platen om werken uit perkament te beschermen, karton of papier. Ze zijn met heel diverse materialen bekleed: edele metalen, textiel, perkament, leder, papier enz. Afhankelijk van de opdrachtgever en de bestemmeling van het boek zijn deze materialen in uiteenlopende mate gedecoreerd, versierd en bewerkt.

De huidige doelstellingen inzake de conservatie van het culturele erfgoed, waaronder ook het boek, zijn het behoud van de betekenis en respect voor het gebruik van het boek. De keuze om een boek te behandelen, is gemotiveerd door de wens om zijn gebruik en betekenis te dienen, rekening houdend met zijn materiële karakter.

Dit betekent ook dat er rekening moet worden gehouden met enkele criteria:

  • Respect voor het volledige voorwerp,
  • Raadpleegbaarheid zonder beperkingen, zowel voor het boek zelf als voor de lezer,
  • Flexibiliteit van de materialen om de goede werking van de mechanismen van het boek te garanderen,
  • Duurzaamheid van de materialen en mechanismen,
  • Goede staat van de drager en de media, wat het mogelijk maakt de tekst en het beeld duidelijk te zien,
  • Optimale bescherming van het voorwerp en zijn inhoud.

Ook als u een werk bezit en het graag aan ons zou willen voorleggen voor een technologische analyse (en niet voor een conservatie- of restauratiebehandeling), kunt u bij ons terecht.

We bestuderen het werk zorgvuldig en stellen een volledige documentatie op via een hele reeks wetenschappelijke methoden, bv. fotografie of onderzoeken met zichtbaar licht, scheerlicht, uv-fluorescentie, binoculaire microscoop, USB-macro of op een lichttafel. Dit alles draagt eveneens bij tot de bewaring van de werken en levert vaak kostbare informatie op met het oog op een eventuele restauratiebehandeling in de toekomst.

Het atelier

Het atelier RestART werd opgericht in maart 2017. Het beschikt over een uiteenlopend team van professionelen met diverse disciplines en competenties. Het beroep van conservator-restaurateur van kunstwerken veronderstelt dan ook de expertise van personen, gespecialiseerd in een bepaald gebied. Hun hulp is vaak onmisbaar om het technische deel van het werk succesvol uit te voeren.

Na een afspraak in het atelier of bij de eigenaar maken we eerst een situatieschets van het te restaureren werk. Pas na deze zorgvuldige studie kan een diagnose worden gesteld. Op basis hiervan zal het atelier een gepaste behandeling voorstellen. De kostprijs en termijnen worden in een offerte gespecificeerd. Op verzoek maken we foto’s en stellen we een behandelingsrapport op.

De conservatie en de restauratie van een kunstwerk zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. We houden rekening met alle preventieve en curatieve conservatiemogelijkheden. Blijkt een restauratie van een werk nodig, dan beperken we deze interventie tot het strikt noodzakelijke.

We behandelen zowel oude als eigentijdse werken, voor privé- en publieke collecties, particulieren, professionelen, conservators, musea, stichtingen en kerkfabrieken.

Het atelier RestART, gevestigd in Sint-Lambrechts-Woluwe, beschikt over talrijke troeven. De grote, functionele ruimte (meer dan 100 m²) is volledig uitgerust en omvat ook een beveiligd, professioneel magazijn voor de opslag van de werken en een deel van het materiaal.

Ons team

  • Alexandra Louis

    Oprichtster van RestART. Conservator-restaurateur van schilderijen, gespecialiseerd in Byzantijnse en Russische iconen

  • Laura Porcu

    Conservator-restaurateur van beeldhouwwerken en wanddecoratie

  • Sandrine de la Kethulle

    Conservator-restaurateur van keramiek, glas, steenachtige materialen en gips

  • Sophie Genin

    Conservator-restaurateur van keramiek en glas

  • Angeli Bodson

    Conservator-restaurateur van vergulding op oude en nieuwe wijze

  • Elena Benazet

    Conservator-restaurateur grafische kunsten en oude boeken

  • Alexia Melianou

    Conservator-restaurateur grafische kunsten en oude boeken

Ik studeerde Beeldende Kunsten aan Saint-Luc, de voormalige abdij van Doornik, en vervolgens aan de Ecole nationale supérieure de la Cambre in Brussel. In die oude, kunstzinnige omgeving ontdekte ik de conservatie-restauratie van kunstwerken, een beroep met veel gezichten: de conservator-restaurateur is tegelijk kunstenaar, wetenschapper en dokter.

Het hoofddoel van dit beroep is het behoud van het materiële culturele erfgoed en het verzekeren van de overdracht aan de huidige en toekomstige generaties in een wereld waar de waarde van de dingen steeds meer teloorgaat. Dit gaf me het gevoel dat ik met conservatie-restauratie een betekenisvolle bijdrage kan leveren.

Tijdens mijn studies kon ik in 2007, net voordat de oorlog er uitbrak, een stage doen in Syrië, meer bepaald in Qara, op 100 km ten noorden van Damas. Ik logeerde in het 6e-eeuwse klooster van Sint-Jacob-de-Verminkte. Daar nam ik deel aan de restauratie van Melkitische iconen en een fresco uit de 11e en de 13e eeuw. Het was een onvergetelijke ervaring, die me inspireerde om mijn thesis over Byzantijnse en Russische iconen te schrijven.

Nadat ik mijn diploma had gehaald, trok ik voor een jaar naar La Cambre voor een aggregaat in beeldende kunsten. Zo kan ik vandaag ook lesgeven over dit vakgebied. In oktober 2015 startte ik als stagiaire in het schilderatelier van het KIK onder leiding van Livia Depuydt, verantwoordelijke van het atelier. Tijdens een stage aan het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium kon ik mijn kennis in conservatie-restauratie van schilderijen aanzienlijk verrijken en in de praktijk oefenen.

Deze stage gaf me bovendien het gevoel dat ik klaar was om het als zelfstandige te wagen. Ik speelde immers al lang met het idee om mijn eigen conservatie- en restauratieatelier op te richten. RestART was geboren.

Mijn opleiding in conservatie begon in Firenze, waar ik in 2009 een diploma in restauratie van schilderijen op doek en plank en polychrome houtsculpturen haalde.
Daarna volgde ik een vijfjarige master in conservatie-restauratie aan de Universiteit van Turijn met specialisatie in steenmaterialen (steen, mozaïek, gips, wandschilderingen).

Op het einde van mijn studies kon ik rond een bijzonder boeiend onderwerp werken: de herassemblage van een marmeren beeldhouwwerk, afkomstig van het Archeologisch Museum van Turijn. Ik schreef hier ook mijn eindwerk en enkele publicaties over.

Daarna, weer in Brussel, besloot ik mij te specialiseren. Ik werd toegelaten voor een stage in het atelier steenachtige materialen van het KIK. Na deze verrijkende ervaring ging ik als zelfstandige in het Atelier RestART aan de slag.

De ruimte van het atelier RestART, gewijd aan de restauratie van keramiek, glas, steenachtige materialen en gips, is sinds januari 2018 toevertrouwd aan Sandrine de la Kethulle. Na een veeleisend academisch traject haalde Sandrine in 2006 haar licentiaat Restauratie aan de École nationale supérieure des Arts visuels (ENSAV-La Cambre, Brussel). Haar thesis in het kader van de maritieme archeologie ging over conservatie-restauratie van islamitische groene zandsteen en glaswerk uit de 10e eeuw, gevonden in de Javazee (ENSAV, Brussel, 2006).

Een deel van deze thesis werd gepubliceerd in het driemaandelijkse tijdschrift van de Beroepsvereniging van Conservators-Restaurateurs van Kunstwerken (Gentbrugge, december 2006).

Van november 2008 tot juni 2010 werkte ze als lerares plastische opvoeding in het middelbare onderwijs in België. Daarna wijdde ze zich uitsluitend aan de conservatie-restauratie, alleen of in samenwerkingsverband, in haar eigen naam of in erkende ateliers, zoals het Laboratoire Arc’Antique (Nantes, Frankrijk), het Atelier Céladon (Genval), het Atelier de Conservation-Restauration de Dorure (Brussel), het Koninklijk Museum van Mariemont (Morlanwelz) voor talrijke Belgische en Franse particulieren en antiekhandelaars.

TEL: +32 473 552 917 | +33 629 636 862

Als kind was ik al geïntrigeerd door kunst en techniek. De keuze voor conservator-restaurateur was dan ook snel gemaakt. Ik volgde een opleiding aan de École nationale supérieure des Arts visuels (ENSAV-La Cambre) in Brussel. Keramiek en glas hebben een bijzonder materieel karakter, dus heb ik mij hierop toegelegd. Tegelijk kon ik via diverse stages proeven van de ‘echte’ wereld.

Zo werkte ik onder meer in het Musée national de Céramique (Sèvres), het Victoria & Albert Museum (Londen) en het Laboratoire Arc’Antique (Nantes). Ik heb ook meegewerkt aan de archeologische opdracht in de Vallei van de Edelen (Egypte) in samenwerking met de ULB en Ulg. Na mijn studies ben ik een maand naar Kinshasa getrokken in het kader van een samenwerking tussen de plaatselijke Académie des Beaux-Arts en de ENSAV-La Cambre. Daar heb ik de bewaaromstandigheden in het museumdepot helpen verbeteren. Het is een fijn gevoel dat ik – op mijn niveau – mijn steentje kan bijdragen aan het behoud van ons artistieke en culturele erfgoed.

Na die stage heb ik mij ingeschreven voor een tweede masteropleiding Kunstgeschiedenis en Archeologie aan de ULB. Ik heb me er gespecialiseerd in hedendaagse kunst en in museums/conservering van roerend erfgoed. De kunst van vandaag wordt deels het erfgoed van morgen, en het lijkt me ook belangrijk dat we hier zo mee omgaan.

Sinds 2018 werk ik op zelfstandige basis als restaurateur. Mijn expertise? Keramiek (ongebakken aardewerk, terracotta, faience, zandsteen, biscuit, porselein), glas (en kristal) en steenachtige materialen, zoals albast en marmer, verwerkt in kleinere objecten. Daarnaast evalueer ik ook de toestand van glasramen, email of pleister.

De kunst van de vergulding vergt een lang leerproces. Ik startte mijn opleiding aan het Institut des Arts et Métiers in Brussel. Van het ene kwam het andere. Ik vond de weg naar het werk met bladgoud, maar volgde ook een jaar houtbewerking om een basiskennis te hebben over de vervaardiging van diverse kaders, die me later van pas zou komen.

Tijdens mijn opleiding aan de Ecole d’Art Mural van Versailles en het Palazzo Spinelli in Firenze was ik ook leermeisje in vergulding in een privéatelier en had ik het geluk de juiste mensen te ontmoeten. Dankzij hen mocht ik samen met een klein, maar heel complementair team werken voor grote merken uitvoeren.

Momenteel combineer ik mijn tijd tussen restauratiewerk in het atelier en op het terrein. Dit zijn twee totaal verschillende omgevingen, waardoor ik op een allesomvattende manier met vergulding bezig kan zijn.

Vergulding kan op diverse materialen worden toegepast en opent dan ook veel mogelijkheden voor creativiteit in het kader van een artistiek project of de restauratie van een oud gebouw, zoals bij de restauratie van de façade van een monument tegenover de Koninginnegalerij.

Elena zette haar eerste stappen in de wereld van de kunst in 2011 tijdens haar voorbereidende jaar Schone kunsten in aanloop naar de selectieprocedures van de kunsthogescholen.
 In 2012 begon ze aan de École nationale supérieure de La Cambre (Brussel), afdeling Conservatie-restauratie van kunstwerken. Vanaf haar tweede jaar specialiseerde ze zich in de conservatie-restauratie van boeken. Naast de gespecialiseerde cursussen op dit gebied volgde ze ook een opleiding boekbinden. In 2014 haalde Elena haar bachelordiploma en startte ze haar masteropleiding.

Tijdens de laatste twee jaren van haar studies combineerde ze haar opleiding aan La Cambre met de Université de La Sorbonne in Parijs, dit in het kader van een stage in het atelier voor conservatie en restauratie van boeken en grafische documenten. Tijdens een stage in Luxor, in het kader van een archeologische opdracht, kreeg ze de kans om haar expertisegebied uit te breiden door papyrussen van de 18e Egyptische dynastie te behandelen.

Tijdens haar laatste masterjaar specialiseerde ze zich in de studie van stoffen bekledingen van boekruggen, waarover ze haar thesis schreef. Ter ondersteuning van haar onderzoek en praktijkervaring volgde ze een jaar lang een dubbele cursus in het atelier voor textielrestauratie van de Academie van Anderlecht (Brussel). In 2017 haalde ze een master in beeldende, visuele en ruimtelijke kunsten met gespecialiseerde finaliteit, optie Conservatie en restauratie van kunstwerken (papier, boeken).

Eens ze haar diploma had, liep ze een jaar stage in het atelier voor de conservatie en restauratie van manuscripten van de Koninklijke Bibliotheek van België. Tegelijk ging ze als zelfstandige aan de slag en werkte ze met een andere restauratrice van boeken samen in het kader van een groot restauratieproject van manuscripten van de rijke bibliotheek van de Hertogen van Bourgondië.

In 2019 opende ze haar eigen atelier voor de restauratie van boeken en grafische documenten.

Alexia Melianou is een conservator-restaurateur van boeken en grafische documenten, die sinds 2014 in Brussel gevestigd is. Ze deed haar eerste studies in conservatie en restauratie van kerkelijke werken in Thessaloniki, Griekenland. Daarna wou ze zich in boeken specialiseren. Daarom verhuisde ze naar Brussel, waar ze aan de Ecole nationale supérieure des arts visuels de La Cambre een bachelor en een master (2017) in dit vakgebied haalde. Sindsdien werkt ze als zelfstandige. Ze werkt samen met bibliotheken in België (Koninklijke Bibliotheek) en Griekenland (Bibliotheek van Sint-Jan de Theoloog in Patmos) en de privésector in België, Griekenland en Engeland.

Contact

Het atelier RestART, gevestigd in Sint-Lambrechts-Woluwe, beschikt over talrijke troeven. De grote, functionele ruimte (meer dan 100 m²) is volledig uitgerust en omvat ook een beveiligd, professioneel magazijn voor de opslag van de werken en een deel van het materiaal.

    Vragen? Neem contact met ons op.

  • Om veiligheidsredenen wordt het postadres van het atelier hier niet openbaar gemaakt. Neem gerust contact met ons op voor meer inlichtingen.